Wpływ grzybów na drzewa - od symbiozy do destrukcji

Grzyby rosnące na drzewach powodują rozkład ścian komórkowych drewna. W publikacji “Grzyby nadrzewne - Przewodnik dla inspektorów drzew” Piotr Tyszko-Chmielowiec z Instytutu Drzewa i Anna Kujawa z Polskiego Towarzystwa Mykologicznego opisują, że proces “polega na biochemicznym rozkładzie związków budujących ściany komórkowe drewna. Ulegają mu przede wszystkim celuloza, hemiceluloza i lignina, wskutek czego drewno zmienia swoje właściwości. Na drzewach występują dwa główne typy rozkładu.

Tymi typami są rozkłady białe i brunatne, które mają największe znaczenie dla statyki drzew. Rozkład biały dzieli się na jednolity i niejednolity. Drewno podlegające jednolitemu białemu rozkładowi, spowodowanemu np. przez hubiaka pospolitego, staje się jaśniejsze, mięknie, traci na masie i kruszy się pod naciskiem. Przykładem rozkładu niejednolitego jest rozkład jamkowaty, powodowany przez czyrenia sosnowego, gdzie lokalnie rozkładana jest lignina, tworząc białe jamki wypełnione celulozą. Z kolei rozkład brunatny prowadzi do zmiany koloru drewna na ciemniejszy, ponieważ celuloza ulega rozkładowi, a lignina pozostaje nietknięta. Proces ten prowadzi do kurczenia się drewna i jego rozpadu na pryzmatyczne klocki, a ostatecznie do brunatnego proszku.

Ocena wpływu grzybów na drzewa jest kluczowa w kontekście ich stabilności i zdrowia. Grzyby mogą rozwijać się wewnątrz drzew przez wiele lat, zanim pojawią się owocniki, a proces rozkładu drewna zaczyna osłabiać strukturę drzewa już od samego początku, nawet jeśli nie jest to widoczne gołym okiem. Grzyby wewnątrz drzewa mogą długo pozostawać niewidoczne, co sprawia, że ich obecność często jest wykrywana dopiero w zaawansowanym stadium, kiedy grzybnia już znacznie się rozwinęła. Grzybnia rozwija się, powodując rozkład drewna, co prowadzi do jego mechanicznego osłabienia. Na początku proces ten jest niewidoczny, ale z czasem może prowadzić do poważnych uszkodzeń strukturalnych.

Drzewa mogą reagować na ukryte uszkodzenia drewna poprzez różne mechanizmy obronne. Na przykład, na pniu mogą pojawić się zgrubienia o butelkowatym kształcie, które świadczą o reakcji wzrostowej drzewa na trwający wewnątrz rozkład. Takie zgrubienia są często wynikiem zwiększonego przyrostu na grubość w miejscach, gdzie drzewo stara się wzmocnić osłabioną strukturę. Jest to ważny symptom, który może wskazywać na ukryte uszkodzenia i trwający rozkład wewnętrzny.

Rozkład drewna przez grzyby ma bezpośredni wpływ na stabilność drzewa. Drewno staje się mniej wytrzymałe i bardziej podatne na złamania. W przypadku dużych drzew, zaawansowany rozkład może prowadzić do powstawania widocznych ubytków, szczelin i dziupli. Owocniki pojawiające się na powierzchni drzewa są często znakiem, że grzybnia wewnątrz drzewa jest już bardzo rozrośnięta, a drewno znacznie osłabione. W takich przypadkach drzewo może być poważnie zagrożone złamaniem lub przewróceniem się.

Drzewa i grzyby rozwijały się wspólnie przez tysiąclecia, co pozwoliło im wykształcić mechanizmy obronne i przystosowania. Przykładem takiego mechanizmu jest grodziowanie (CODIT), polegające na izolacji zakażonych fragmentów drewna. Jednak niektóre drzewa mogą ulec grzybom w wyniku osłabienia mechanizmów obronnych przez stres lub uszkodzenia mechaniczne. Drzewa, które są w dobrej kondycji, mogą kontrolować rozwój grzybni i utrzymywać grzyby na dystans.

Podział grzybów, a ich wpływ na drzewa
Z praktycznego punktu widzenia, grzyby można podzielić na agresywne, powodujące szybki rozkład drewna i nieagresywne, które powodują powolny rozkład. Ważne jest także miejsce działania grzybni. Pojawienie się owocników lakownicy spłaszczonej na korzeniach lub szyi korzeniowej świadczy o poważnym osłabieniu stabilności drzewa. Z kolei obecność wielu osobom znanego hubiaka na drzewach gatunków słabiej grodziujących, takich jak kasztanowiec czy topola, może być bardziej niepokojąca niż na dębach, które grodziują skuteczniej. Przykładem grzyba pasożytniczego, którego wpływ zależy od warunków, są opieńki. Powodują one biały rozkład drewna, a u drzew rosnących w stresie prowadzą do szybkiego obumierania. Natomiast starsze, zdrowe drzewa mogą dłużej opierać się infekcji, która ostatecznie kończy się ich śmiercią po wielu latach.

Grzyby takie jak rozszczepka pospolita rozwijają się na martwych lub prawie martwych partiach bielu lub łyka, mają mniejszy wpływ na rozkład żywego drewna i nie stanowią dużego ryzyka dla stabilności drzewa. Szybkość rozkładu drewna zależy również od gatunku drzewa, jego kondycji, wcześniejszych uszkodzeń i wad pielęgnacyjnych.

Znaczenie próchnowisk i bioróżnorodności
Rozkład drewna przez grzyby pasożytnicze tworzy próchnowiska, będące cennym środowiskiem dla wielu organizmów saproksylicznych. Są one ważnym elementem ekosystemu wnętrza dziupli, w którym żyją różne gatunki bezkręgowców, w tym rzadkie i chronione. Dlatego każdą decyzję o wycięciu drzewa trzeba podejmować z rozwagą, uwzględniając również aspekty przyrodnicze. Jeśli to możliwe, warto pozostawić fragmenty drzewa w postaci wysokich pniaków lub kłód, aby zwiększyć różnorodność biologiczną na danym terenie.

Rozpoznawanie grzybów na drzewach
Przy rozpoznawaniu grzybów rozwijających się na drzewach należy uwzględnić kilka kluczowych aspektów. Po pierwsze, różna jest trwałość owocników u poszczególnych gatunków grzybów. Na przykład, owocniki hubiaka pospolitego żyją zazwyczaj wiele lat, powiększając swój rozmiar z roku na rok, podczas gdy inne owocniki są widoczne przez kilka-kilkanaście tygodni w roku. Wygląd owocników zmienia się w trakcie ich rozwoju. Młode owocniki zazwyczaj wyglądają inaczej niż w pełni rozwinięte. Nawet w przypadku grzybów tworzących nietrwałe owocniki, takich jak ozorek dębowy, żółciak siarkowy czy wachlarzowiec olbrzymi, jednokrotna obserwacja owocnika na drzewie oznacza trwale zasiedlone drzewo i stałą obecność jego grzybni wewnątrz drzewa.  Kolejnym ważnym czynnikiem jest pora występowania owocników. W przypadku grzybów o nietrwałych owocnikach mamy większą szansę na ich obserwację w określonej, charakterystycznej dla danego gatunku porze roku. Miejsce wyrastania owocnika również ma znaczenie. Niektóre grzyby tworzą owocniki nisko, na powierzchni gruntu lub na szyi korzeniowej, jak np. żagwica listkowata czy lakownica spłaszczona, a inne wysoko na pniu. Gatunek drzewa, na którym wyrasta owocnik, jest także istotny. Niektóre gatunki grzybów bytują tylko na określonych gatunkach drzew, np. ozorek dębowy na dębach, białoporek brzozowy na brzozach, podczas gdy inne mogą rosnąć na wielu gatunkach drzew, np. żółciak siarkowy na wierzbach, kasztanowcach, dębach, czereśniach i innych. Ostatecznie, rodzaj rozkładu drewna jest przypisany do danego gatunku grzyba. Grzybów rozkładu brunatnego jest znacznie mniej, a w tym przewodniku są to żółciak siarkowy, ozorek dębowy, gmatwek dębowy oraz pniarki obrzęszony i brzozowy.

Grzyby rozwijające się na drzewach mogą mieć różnorodny wpływ na ich stabilność i zdrowie, od korzystnego wspomagania rozkładu organicznego do destrukcyjnego osłabiania struktury drewna. Kluczowe przy rozpoznawaniu tych grzybów są trwałość i zmienność wyglądu owocników, pora ich występowania oraz specyficzne miejsce wyrastania na drzewie, co wpływa na podejmowanie decyzji dotyczących pielęgnacji i ochrony drzew.