
Dawniej na ten dzień czekała niemal cała rodzina. Masorz przychodził wcześnie rano, w domu od świtu trwała praca, a dzieci chętnie pomagały przy przygotowaniach. Na koniec w spiżarni pojawiały się zapasy mięsa, wędzonki i domowe wyroby, które miały wystarczyć na długie miesiące. Świniobicie nie było zwykłym dniem w gospodarstwie. Na śląskiej wsi oznaczało ciężką pracę, ale też spotkanie bliskich i sąsiadów. Dziś ten zwyczaj powoli odchodzi w przeszłość. W powiecie opolskim są jednak miejsca, w których mieszkańcy próbują przywrócić mu należne miejsce w lokalnej pamięci.
Kiedyś nic nie mogło się zmarnować
Na Śląsku wieprzowina od dawna zajmowała ważne miejsce w jadłospisie. Mięso było szczególnie cenne w okresach intensywnej pracy, a jego ilość na stole zależała od zamożności rodziny i wykonywanego zawodu. W wielu gospodarstwach świnie hodowano na własne potrzeby. Świniobicie odbywało się najczęściej po świętym Marcinie, czyli po 11 listopada. W biedniejszych domach raz w roku, w zamożniejszych nawet dwa lub trzy razy.
Trzeba było dobrze zaplanować cały proces. Zapasów mięsa i tłuszczu musiało wystarczyć do następnego świniobicia. Dlatego wykorzystywano niemal każdą część zwierzęcia. Z mięsa, krwi, podrobów i jelit przygotowywano wyroby, które do dziś kojarzą się z kuchnią śląską: krupnioki, żymloki, preswuszt, leberwuszt czy szmalec. Część mięsa i boczku przeznaczano do wędzenia.
Pracy było tak dużo, że potrzebna była pomoc całej rodziny. Masorz rozpoczynał ją wcześnie rano, a pozostali domownicy zajmowali się kolejnymi zadaniami. Wspomina się nawet, że dzieci chętnie uczestniczyły w przygotowaniach, bo w dniu świniobicia nie musiały iść do szkoły.
Dawne świniobicie miało również wymiar społeczny. Przy wspólnej pracy spotykali się krewni, przyjaciele i sąsiedzi. Była to okazja do rozmów, a także do podzielenia się jedzeniem. Wyroby, które trafiały później na rodzinne stoły, miały szczególną wartość. W wielu domach świniobicie odbywało się przed Bożym Narodzeniem lub Wielkanocą, dlatego kojarzyło się również ze zbliżającymi się świętami.
Przysiecz przypomina dawne zwyczaje
Do tej tradycji wracają mieszkańcy Przysieczy w gminie Prószków. W miejscowej Chałupce przed Blychym zorganizowano warsztaty kulinarne poświęcone świniobiciu. Uczestnicy mogli nie tylko poznać dawne zwyczaje, ale również zobaczyć, jak powstają tradycyjne wyroby i spróbować ich smaku.
Na stołach pojawiły się krupnioki, żymloki, wędzonki, salcesony i pasztety. Nie zabrakło także mniej oczywistych kulinarnych nawiązań – można było skosztować ciastek, których jednym ze składników były zmielone skwarki. Uczestnicy przygotowywali potrawy pod okiem profesjonalnego rzeźnika, a warsztatom towarzyszyła prelekcja o historii i znaczeniu świniobicia w kulturze.
Za inicjatywą stała Fundacja „Bonus” z Przysieczy. W przygotowanie wydarzenia włączyły się również panie z miejscowego Koła Gospodyń Wiejskich i wolontariusze.
– Przysiecz to wieś, która od wielu lat kultywuje tradycję świniobicia – mówi Krzysztof Janikula z Fundacji „Bonus” w Przysieczy. – Organizowane są zabawy, zawierające element tej kulinarnej tradycji. Zawsze są one połączone z degustacją dań, powstałych podczas świniobicia. W tym roku postanowiliśmy dołączyć do tego warsztaty kulinarne, które cieszyły się dużym zainteresowaniem.
Na spotkanie przyjechali nie tylko mieszkańcy gminy Prószków, ale również osoby z Łubnian i Korfantowa. Wśród obserwatorów znaleźli się przedstawiciele Instytutu Śląskiego w Opolu oraz Urzędu Marszałkowskiego. Zainteresowanie pokazało, że dawne zwyczaje kulinarne wciąż budzą ciekawość, także poza miejscowością, w której są pielęgnowane.
– Był to nie tylko sposób zatroszczenia się o zawartość swojej spiżarni – opowiada Krzysztof Janikula. – Świniobicia stanowiły okazje do większych spotkań się w gronie rodziny, przyjaciół i sąsiadów. Zależało nam na tym, aby i ten integracyjny aspekt pojawił się podczas naszych warsztatów. I wydaje mi się, że udało się nam osiągnąć ten integracyjny cel.
W Krasiejowie krupniok doczekał się święta
Do świniobicia nawiązano w ostatnich miesiącach również w Krasiejowie. Stowarzyszenie Miłośników Krasiejowa zorganizowało tam „Święto Krupnioka”. Spotkanie poświęcono dawnym śląskim zwyczajom kulinarnym, ale stało się też okazją do wspomnień i przypomnienia historii miejscowości.
Organizatorzy spodziewali się około 70 uczestników. Ostatecznie przyszło ich niemal stu. Tradycyjne potrawy przygotował Artur Bargieł według domowych receptur. Można było spróbować między innymi krupnioka, czyli kaszanki, oraz żymloka – śląskiej bułczanki. Na stołach znalazły się także golonka z głowizny, określana jako werfleisch, pasztet (leberwurst), salceson (presswurst), smalec z ogórkiem kiszonym, czyli tuste mit salzgurke, oraz tradycyjna zupa mięsna – fleisch suppe.
O dawnych zwyczajach opowiadał inicjator wydarzenia Werner Klimek. Wspominał, że świniobicie było kiedyś jednym z ważniejszych momentów w życiu wiejskiej rodziny. Nie chodziło wyłącznie o przygotowanie zapasów. Liczyła się także wspólna praca i możliwość spotkania. Podobnie jak w Przysieczy, organizatorzy chcieli przypomnieć, że za tradycyjnymi potrawami kryje się coś więcej niż receptury.
Nie tylko smak, ale i pamięć
Dawne świniobicie w domowej formie właściwie zanikło. Ubój zwierząt na własny użytek podlega dziś przepisom weterynaryjnym, a mięso i wyroby coraz częściej kupujemy gotowe. Zmienił się sposób gospodarowania, zmienił się też rytm życia rodzin. Nie oznacza to jednak, że wraz z nim musi zniknąć pamięć o dawnych zwyczajach.
Przysiecz i Krasiejów pokazują, że można do nich wracać w inny sposób. Warsztaty, degustacje i spotkania pozwalają poznać smaki, których młodsze pokolenie często nie miało okazji spróbować, a starszym przywołują wspomnienia rodzinnych domów.
Krupniok czy żymlok to dziś regionalne specjały. Kiedyś były częścią codziennego gospodarowania i dowodem na to, że w kuchni nic nie mogło się zmarnować. Za każdym z tych wyrobów stała praca wielu osób, domowe receptury i umiejętności przekazywane z pokolenia na pokolenie. Właśnie tę historię – nie tylko smak dawnych potraw – próbują ocalić mieszkańcy powiatu opolskiego.



Napisz komentarz
Komentarze