Czy woda w rzekach i kranie jest czysta? Tak sprawdza się jej jakość

Woda jest jedną z najpowszechniej występujących substancji na Ziemi, a jednocześnie jednym z najcenniejszych zasobów człowieka. Tylko około 3% światowych zasobów stanowi woda słodka, a do wykorzystania nadaje się jedynie niewielka jej część. Korzystamy z niej każdego dnia m.in. produkując żywność, w przemyśle, transporcie i w naszych domach. Jak chronić ten cenny zasób i skąd wiadomo, czy woda, z której korzystamy, jest naprawdę czysta?
Skąd biorą się zanieczyszczenia? 
Chociaż część zanieczyszczeń wód ma naturalne pochodzenie, większość problemów z ich jakością jest dziś skutkiem działalności człowieka. Największy wpływ na stan rzek, jezior i wód podziemnych mają rozwój przemysłu, urbanizacja, intensywne rolnictwo oraz transport.
Ze względu na źródło pochodzenia wyróżnia się zanieczyszczenia punktowe i obszarowe. Zanieczyszczenia punktowe trafiają do wód z jednego, łatwego do wskazania miejsca, na przykład wraz ze ściekami komunalnymi lub przemysłowymi. Zanieczyszczenia obszarowe mają charakter rozproszony – są spłukiwane przez opady z pól uprawnych, lasów oraz terenów zurbanizowanych, szczególnie tam, gdzie brakuje odpowiedniej infrastruktury kanalizacyjnej.
Same zanieczyszczenia można podzielić na chemiczne, biologiczne i fizyczne. Do chemicznych należą między innymi metale ciężkie, pestycydy, detergenty, pozostałości leków, fenole oraz substancje ropopochodne. Wiele z nich jest toksycznych i może kumulować się w organizmach żywych. Zanieczyszczenia biologiczne obejmują bakterie, wirusy, grzyby i pasożyty, których obecność często wiąże się z przedostawaniem się do środowiska ścieków. Jednym z najczęściej wykorzystywanych wskaźników zanieczyszczenia fekalnego jest bakteria Escherichia coli. Do zanieczyszczeń fizycznych zalicza się natomiast zawiesiny piasku i mułu, mikroplastik oraz zanieczyszczenia termiczne, czyli podwyższoną temperaturę wód.
Do zanieczyszczenia rzek, jezior i wód podziemnych dochodzi na wiele sposobów. Zagrożeniem są zrzuty nieoczyszczonych lub niewystarczająco oczyszczonych ścieków, awarie przemysłowe i wycieki substancji ropopochodnych. Istotną rolę odgrywa również rolnictwo – związki azotu i fosforu z nawozów są spłukiwane z pól do cieków wodnych, powodując eutrofizację, czyli nadmierne użyźnienie wód. Coraz większe znaczenie mają także zanieczyszczenia pochodzące z transportu. Pyły ze ścierających się opon i nawierzchni dróg oraz zanieczyszczenia obecne w powietrzu osiadają na powierzchni ziemi, skąd wraz z wodami opadowymi trafiają do rzek i jezior. Dodatkowym problemem są nielegalne składowiska odpadów, z których szkodliwe substancje mogą przenikać do wód gruntowych.
Jak oceniamy stan naszych rzek i jezior?
Tradycyjny podział na trzy „klasy czystości”, stosowany w Polsce w latach 1970–2004, zastąpił nowoczesny system pięciu klas jakości wód (I–V). Dziś ocenia się nie tylko „czystość” rozumianą jako brak zanieczyszczeń, lecz przede wszystkim stan ekologiczny i chemiczny wód. O końcowej ocenie decyduje zasada „najgorszego wskaźnika”, co oznacza jeśli choć jeden parametr przekracza dopuszczalne normy, cała woda nie może zostać uznana za będącą w dobrym stanie.
Jakość wód ocenia się nie tylko za pomocą aparatury pomiarowej, ale również obserwując organizmy żyjące w środowisku wodnym. Są to tzw. bioindykatory, czyli gatunki szczególnie wrażliwe na zmiany zachodzące w ekosystemie. Ich obecność lub brak pozwala ocenić warunki panujące w wodzie w dłuższym okresie. Do bioindykatorów należą m.in. ryby łososiowate, wymagające chłodnej i dobrze natlenionej wody, roślinność wodna, której nadmierny rozwój może świadczyć o eutrofizacji oraz organizmy żyjące na dnie, reagujące na zanieczyszczenie osadów.
Regularny monitoring pozwala sklasyfikować wody i określić ich przydatność dla środowiska, gospodarki oraz rekreacji. Ocena opiera się na analizie wskaźników fizykochemicznych i biologicznych i obejmuje pięć klas jakości. Klasa I oznacza bardzo dobry stan i wody o charakterze zbliżonym do naturalnego. Klasa II obejmuje wody dobrej jakości, w których wpływ działalności człowieka jest niewielki. Klasa III oznacza stan umiarkowany, wskazujący na wyraźne, lecz jeszcze niekrytyczne zmiany w ekosystemie. Klasa IV to stan słaby, w którym zbiorowiska organizmów są już znacznie przekształcone. Klasa V oznacza stan zły – wody silnie zdegradowane, często zubożone o większość wrażliwych gatunków.
Jak prowadzony jest monitoring wód?
Stan rzek i jezior w Polsce jest regularnie kontrolowany w ramach Państwowego Monitoringu Środowiska. Badania koordynuje Główny Inspektorat Ochrony Środowiska (GIOŚ), który opracowuje program monitoringu i nadzoruje ocenę jakości wód. W procesie uczestniczą również wyspecjalizowane służby, czyli Instytut Meteorologii i Gospodarki Wodnej (IMGW), prowadzący pomiary hydrologiczne, a także Państwowy Instytut Geologiczny (PIG), odpowiedzialny za monitoring wód podziemnych.
Monitoring prowadzony jest zgodnie z przepisami ustawy Prawo wodne oraz unijną Ramową Dyrektywą Wodną. Obejmuje regularne badania parametrów fizycznych, chemicznych i biologicznych, a także obserwację zmian zachodzących w ekosystemach wodnych. Ocena jakości wód prowadzona jest w sześcioletnich cyklach, co pozwala śledzić długoterminowe zmiany i oceniać skuteczność działań ochronnych. W miejscach szczególnie narażonych na zanieczyszczenia wykonywane są dodatkowe badania w ramach monitoringu operacyjnego.
Woda w naszym kranie: Dlaczego jest bezpieczna?
Woda z kranu podlega znacznie surowszym normom niż woda w rzekach czy jeziorach. Zanim trafi do naszych domów, jest uzdatniana – filtrowana, oczyszczana i dezynfekowana, aby usunąć zanieczyszczenia oraz drobnoustroje. Jej jakość jest stale kontrolowana przez wodociągi i Państwową Inspekcję Sanitarną (Sanepid), która regularnie bada próbki pod kątem m.in. bakterii, metali ciężkich, pestycydów i innych substancji szkodliwych. Dzięki temu woda przeznaczona do spożycia musi spełniać rygorystyczne wymagania bezpieczeństwa, a w przypadku wykrycia nieprawidłowości uruchamiane są natychmiastowe procedury ochrony mieszkańców.
Nowe wyzwania i co my możemy zrobić?
Coraz większym wyzwaniem dla jakości wód są zanieczyszczenia, których tradycyjne oczyszczalnie ścieków nie potrafią całkowicie usunąć. Należą do nich m.in. pozostałości leków, hormonów oraz mikroplastik. Substancje te trafiają do rzek i jezior, gromadzą się w organizmach żywych i mogą zaburzać funkcjonowanie całych ekosystemów.
Choć za ochronę wód odpowiadają przede wszystkim instytucje i samorządy, wiele zależy również od naszych codziennych nawyków. Nie należy wyrzucać leków do toalety ani zlewu – powinny trafiać do specjalnych pojemników w aptekach. Warto wybierać ekologiczne środki czystości, ograniczać używanie jednorazowego plastiku oraz rozsądnie gospodarować wodą. Nawet niewielkie zmiany w codziennym życiu pomagają ograniczyć ilość zanieczyszczeń trafiających do środowiska. Ochrona rzek i jezior zaczyna się od odpowiedzialnych decyzji każdego z nas.